Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością chroni majątek wspólników — ale nie zawsze chroni majątek członków zarządu. Gdy spółka przestaje płacić, a komornik nie znajduje u niej majątku, wierzyciel może skierować roszczenie bezpośrednio do osób, które w czasie powstania długu zasiadały w zarządzie.1
Kiedy powstaje odpowiedzialność
Członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko niej okaże się bezskuteczna. Solidarnie oznacza, że wierzyciel może żądać całej kwoty od jednego, kilku albo wszystkich członków zarządu — według własnego wyboru.
Odpowiedzialność obejmuje zobowiązania, które powstały w okresie pełnienia funkcji. Późniejsza rezygnacja czy odwołanie niczego tu nie zmienia: kto był w zarządzie, gdy spółka zaciągała dług, ten może za niego odpowiadać.
Co musi wykazać wierzyciel
Pozycja wierzyciela jest wygodna. Musi wykazać w zasadzie trzy rzeczy:
- że ma wobec spółki wierzytelność — zwykle stwierdzoną wyrokiem albo nakazem zapłaty,
- że egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna,
- że pozwany był członkiem zarządu w czasie, gdy zobowiązanie powstało.
Wierzyciel nie musi dowodzić winy członka zarządu ani tego, że poniósł szkodę z powodu spóźnionego wniosku o upadłość. Ciężar dowodu w tym zakresie przechodzi na członka zarządu — i właśnie tu zaczyna się obrona.
Trzy drogi obrony
Ustawa przewiduje zamknięty katalog okoliczności, które zwalniają z odpowiedzialności. Członek zarządu nie odpowiada, jeżeli wykaże, że:
1. Wniosek złożono „we właściwym czasie”
Właściwy czas to — w uproszczeniu — moment, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, czyli niewypłacalność. Równoważne jest otwarcie w tym czasie postępowania restrukturyzacyjnego albo zatwierdzenie układu. Kluczowe pytanie brzmi więc: kiedy spółka stała się niewypłacalna i czy zarząd zareagował w terminie.
2. Niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z jego winy
Sądy podchodzą do tej przesłanki ostrożnie. Od członka zarządu oczekuje się bieżącej orientacji w sytuacji finansowej spółki — nieznajomość dokumentów czy powierzenie finansów innym osobom zwykle nie wystarcza. Brak winy można jednak wykazać np. wtedy, gdy członek zarządu był faktycznie odsunięty od prowadzenia spraw spółki i podejmował udokumentowane próby przeciwdziałania.
3. Wierzyciel nie poniósł szkody
To często najmocniejsza linia obrony. Polega na wykazaniu, że nawet gdyby wniosek o upadłość złożono w terminie, wierzyciel i tak nie uzyskałby zaspokojenia — na przykład dlatego, że już wtedy majątek spółki nie wystarczał nawet na pokrycie kosztów postępowania albo należności wierzycieli uprzywilejowanych.
W sprawach z art. 299 k.s.h. wygrywa ten, kto potrafi odtworzyć sytuację finansową spółki sprzed lat — miesiąc po miesiącu.
Najczęstsze błędy członków zarządu
- Przekonanie, że „długi ma spółka, nie ja”. Ograniczona odpowiedzialność dotyczy wspólników, nie zarządu.
- Rezygnacja jako ucieczka. Nie zwalnia z odpowiedzialności za zobowiązania z okresu pełnienia funkcji.
- Brak dokumentacji. Bez sprawozdań, zestawień wymagalnych zobowiązań i uchwał zarządu trudno udowodnić, kiedy spółka stała się niewypłacalna.
- Spłacanie tylko wybranych wierzycieli. W stanie zagrożenia niewypłacalnością może to rodzić odpowiedzialność karną.2
- Czekanie na pozew. Obronę buduje się na dokumentach, które najłatwiej zebrać, zanim spór się zacznie.
W orzecznictwie przyjmuje się, że roszczenie z art. 299 k.s.h. ma charakter odszkodowawczy i przedawnia się na zasadach przewidzianych dla czynów niedozwolonych — co do zasady z upływem trzech lat od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia.
Co zrobić, gdy spółka traci płynność
- Sporządź zestawienie wymagalnych zobowiązań z datami ich wymagalności.
- Porównaj wartość majątku spółki z jej zobowiązaniami.
- Dokumentuj decyzje zarządu — uchwały, korespondencję, analizy.
- Skonsultuj z prawnikiem wybór między upadłością a restrukturyzacją — zanim minie 30 dni od wystąpienia niewypłacalności.
Jeżeli pozew już wpłynął, liczy się szybka analiza okresu, w którym powstały zobowiązania, oraz stanu majątku spółki w tym czasie. Tę analizę warto zlecić przed złożeniem odpowiedzi na pozew.
1Art. 299 ustawy z dnia 15 września 2000 r. — Kodeks spółek handlowych.
2Art. 302 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (spłacanie tylko niektórych wierzycieli na szkodę pozostałych w razie grożącej niewypłacalności lub upadłości).
Artykuł ma charakter informacyjny i odzwierciedla stan prawny na dzień publikacji. Nie stanowi porady prawnej — w konkretnej sprawie decydują dokumenty, terminy i okoliczności.
